आमचे इतर लेख वाचण्यासाठी आणि व्हिडीओ पाहण्यासाठी क्लिक करा : फेसबुक, युट्युब
पृथ्वीवर काही लाख वर्षांपूर्वी डायनॉसॉर्स नावाच्या महाकाय प्राण्यांचे अस्तित्व होते. सुमारे २० करोड वर्षांपूर्वी या जीवांचे संपूर्ण पृथ्वीवर राज्य होते. या कालखंडाला “ज्युरासिक कालखंड किंवा एज ऑफ रेप्टाइल्स” म्हणतात. या कालखंडाची समाप्ती सुमारे ६ करोड वर्षांपूर्वी एका पृथ्वीवर आदळलेल्या एका लघुग्रह किंवा धूमकेतूमुळे झाली. या धूमकेतूचा व्यास (डायमीटर) सुमारे १० ते १५ किलोमीटर होता, आणि तो आदळला तो भाग होता सध्याच्या मेक्सिकोचा. पण यातून निर्माण झालेली ऊर्जा एवढी प्रचंड होती की पृथ्वीवरील संपूर्ण सजीव सृष्टीवर त्याचा विपरीत परिणाम झाला आणि ज्युरासिक कालखंड संपुष्टात आला.
जरी ज्युरासिक कालखंड संपुष्टात आला असला तरी त्याचे अवशेष आजही जगभरात शिल्लक आहेत. जगभरातील विशेषतः अमेरिका आणि युरोपमधील संग्रहालये अशा अवशेषांनी भरली असून त्यात डायनॉसॉर्सचे सापळे, हाडांचे अवशेषही सापडतात. आजतागायत युरोपच्या अनेक भागांमध्ये असे अवशेष सापडत आले आहेत. पण पोर्तुगालमध्ये चक्क डायनॉसॉर्सची अंडी सापडली, इतकंच नाही तर काही अंड्यांमध्ये एम्ब्रॉयज म्हणजेच त्यांचे भ्रूणही सापडले आहेत. करोडो वर्षं जुनी अंडी आणि त्यातही सापडलेले भ्रूणांचे अवशेष हे संशोधकांसाठी फार विशेष असून असं कदाचित पहिल्यांदाच झालं आहे. या अनोख्या संशोधनाबद्दल प्रस्तुत लेख..
एक अनोखं संशोधन
१९९१ साली पोर्तुगालच्या लॉरिन्हा शहरातील पैमोगॊ येथे डायनॉसॉरच्या एका विशाल, महाकाय घरट्यात सुमारे १०० अंडी सापडली. हे घरटं मांसाहारी अन्न खाणाऱ्या एका लॉरिन्हासोर्स नावाच्या डायनॉसॉर्सच्या प्रजातीचं होतं, लॉरिन्हासोर्स प्रजाती केवळ पोर्तुगालमध्येच आढळून येते. १९९१ साली या घरट्यालाच मागच्या १५ करोड वर्षांमधील डायनॉसॉर्सचे सर्वांत जुने घरटे समजले जाते. या घरट्याचा कालखंड पाहता हे घरटे इतके एकमेवाद्वितीय का आहे याची प्रचिती आपल्याला येऊ शकते.
ही घरटीच नाहीत तर यात सापडलेली अंडी देखील संशोधकांसाठी आकर्षणाचा केंद्रबिंदू ठरत आहेत. याचं कारण म्हणजे त्या अंड्यांच्या आतमध्ये सापडलेले भ्रूणांचे अवशेष. मानवाला आतापर्यंत सुमारे डायनॉसॉर्सच्या सुमारे १५०० प्रजाती सापडल्या असून त्यामध्येही फक्त २० भ्रूणांचे अवशेष सापडले आहेत. त्या २० पैकी काही पोर्तुगालच्या लॉरिन्हा शहरातील समुद्रकिनारी भागात सापडले आहेत. ही त्या शहरासाठी फार विशेष बाब आहे. या संशोधनामुळे विशेषतः पॅलेओन्टोलॉजीस्टससाठी हे शहर महत्त्वाचे ठरले आहे.
लॉरिन्हा – अगणित डायनॉसॉर्सचे घर
सुमारे १५ करोड वर्षांपूर्वी लॉरिन्हा शहरात सध्या असलेले उंच कडे प्रचंड मोठी, विस्तारित सपाट मैदाने होती. या मैदानांवरून अनेक नद्या वाहत असत. डायनॉसॉर्समध्येही २ विभाग केले जातात, एक म्हणजे शाकाहारी डायनॉसॉर्स आणि दुसरा म्हणजे मांसाहारी डायनॉसॉर्स. या दोन्ही प्रकारच्या डायनॉसॉर्सना या प्रदेशात अनुकूल वातावरण होते.
मोठ्या प्रमाणात जैवविविधता असल्याने अनेक डायनॉसॉर्स या प्रदेशात आले, पुढे ते नष्ट झाल्याने आजही त्यांचे फॉसिल्स (जीवाश्म) आपल्याला सापडतात. जगातील कोणत्याही भागाच्या तुलनेत याठिकाणी प्रत्येक स्क्वेअर मीटरवर सापडणारे अवशेष जास्त आहेत. यामुळेच याठिकाणी संशोधनाला वाव मिळत असून या शहरात जगभरातील संशोधकांना आणि डायनॉसॉर्सविषयी जिज्ञासा बाळगणाऱ्यांना येऊन संशोधन करायचे आहे. त्यासाठी आवश्यक सोयी-सुविधा आणि लॅब्स देखील स्थानिक सरकारद्वारे उपलब्ध करून दिल्या जातात.
संशोधन
या सगळ्याची सुरुवात झाली २०१८ पासून. १९९१ पासून जरी या भागात डायनॉसॉर्सची घरटी आढळत असली तरी २०१८ पासून त्यातील अंडी आणि भ्रूण सापडण्यास सुरुवात झाली आहे. मायकेल मार्टिनो नावाच्या तरुण स्काऊटरने या भागात २०१८ साली सगळ्यात अलीकडील डायनॉसॉर्सच्या अंड्याचे संशोधन करण्यास मदत केली होती.
संशोधकांच्या टीमने फॉसिल्सचा (जीवाश्म) शोध घेण्यासाठी कॅनिकल समुद्रकिनाऱ्यावर जायचे ठरवले. त्याठिकाणी समुद्राजवळच एका चढावर २ अंड्यांचे कवच सापडले. ते कवच नेमके कुठून आले हे जाणून घेण्यासाठी त्यांनी या चढावर उत्खनन करण्यास सुरुवात केली आणि त्यांना याच प्रकारचे आणखी कवच सापडले.
म्हणजेच डायनॉसॉर्सची घरटी जवळच कुठेतरी आहेत असा होतो. पण ही घरटी शोधण्याचे काम अत्यंत अवघड होते. संशोधकांनी काम करायला सोपे व्हावे यासाठी त्या चढावर लहान लहान रस्ते तयार केले. त्याठिकाणी उत्खननाचे काम करणे अत्यंत अवघड होते. तेथे संशोधक दोरीच्या साहाय्याने काम करत होते. बऱ्याच वेळाच्या उत्खननानंतर त्यांना त्याठिकाणी एक वैशिष्ट्यपूर्ण, भला-मोठा ब्लॉक सापडला. तो ब्लॉक काही टन्स म्हणजेच हजार किलोपेक्षाही जड असल्याने त्यांनी हायड्रॉलिक लिफ्टर आणले.
अथक प्रयत्नांनंतर संशोधकांनी त्या ब्लॉकला लॅबमध्ये शिफ्ट केले. ब्लॉक म्हणजेच डायनॉसॉर्सचे ते भले मोठे घरटे सर्वांत आधी साफ करून त्यावर सखोल संशोधन करण्यात येणार होते. ही अंडी मांसाहारी (कार्निव्होर) डायनॉसॉर्सची आहेत हे संशोधकांना समजले होते. पुढे त्यावर आणखी संशोधन होण्यासाठी पॅलेन्टीओलॉजिस्टसकडे पाठवण्यात येणार होते. हा ब्लॉक अतिशय नाजूक असल्याने त्यावरील कामाची गती कासवाएवढी होती. तसेच संशोधकांना या घरट्यातील अंड्यांमध्ये भ्रूणावशेष सापडण्याची देखील आशा होती.
या घरट्यामध्ये मिळालेल्या एका अंड्यात टोरवोसॉर्सची अंडी देखील सापडली आहेत, त्यामुळे या संशोधनाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. टोरवोसॉर्स म्हणजेच टी-रेक्स नावाच्या डायनॉसॉर्सची प्रजाती युरोपात आढळून येणारी आकाराने सर्वांत मोठी, कार्निव्होर (मांसाहारी) डायनॉसॉर्सची प्रजाती आहे. टी-रेक्सची लांबी १० मीटर असून तत्कालीन इकोसिसिस्टममधील तो सर्वांत वरच्या थराचा कार्निव्होर डायनॉसॉर होता.
संशोधनाचे वैशिष्ट्य
डायनॉसॉर्सची अंडी नीट तयार व्हायला साधारण १०० दिवस लागत असत, पण भ्रूणाच्या विकसनाच्या शेवटच्या टप्प्यात त्याची हाडे तयार होत असत. त्यामुळे भ्रूणांचे फॉसिल्स (जीवाश्मामध्ये) रूपांतर होणे अवघड असते, त्यामुळे असे दुर्मिळ फॉसिल्स सहजासहजी सापडत नाहीत. आणि नेमकं हेच लॉरिन्हामध्ये दोन वेळा घडलंय. दोन प्रकारच्या डायनॉसॉर्सची अंडी, एक टोरवोसॉर्स आणि एक लॉरिन्हासोर्स.
कोणत्याही पक्ष्याचे अंडी जगात सर्वांत जास्त गतीने वाढणारी बायोमटेरिअल्स आहेत. या संशोधनाचा वापर जगात मेडिकल अप्लिकेशन म्हणूनही केला जाऊ शकतो, असे मत अनेक संशोधकांनी व्यक्त केले आहे. कारण, आपण कॅल्शियम कार्बोनेट इतक्या वेगाने कसे तयार करू शकतो हे समजून घेणे आणि इतर नवीन मेडिकलशी संबंधित पदार्थ तयार करण्यासाठी याचे ऍप्लिकेशन्स आहेत का याची चाचपणी होणे देखील महत्त्वाचे आहे.
लॉरिन्हाच्या खडकांमध्ये अशी बरीच माहिती लपलेली आहे आणि पुढील वर्षांमध्ये अजून संशोधन होऊन आणखी नवीन गोष्टी शोधल्या गेल्या पाहिजेत.
आमचे इतर लेख वाचण्यासाठी आणि व्हिडीओ पाहण्यासाठी क्लिक करा : फेसबुक, युट्युब | Copyright © ThePostman.co.in | All Rights Reserved.
