नेपच्युनचा शोध निरीक्षणाने नाही तर गणितामुळे लागलाय..!

आमचे सर्व लेख आणि व्हिडीओ मिळवण्यासाठी फॉलो करा : फेसबुक | युट्युब

सूर्यमालेतील नेप्च्यून हा आठवा ग्रह आहे. हा ग्रह देखील दुर्बिणीनेच पाहता येतो. नेप्च्यून हा ग्रह युरेनसच्याही पुढे एक अब्ज मैल अंतरावर आहे. त्याला स्वतःभोवती एक फेरी पूर्ण करण्यास साधारणतः १९ दिवस लागतात. तर सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यास जवळपास १६५ वर्षे लागतात. नेप्च्यूनचे आकारमान सुमारे युरेनसच्या आकारमानाइतकेच आहे असे शास्त्रज्ञांनी सिद्ध केले आहे. सूर्यापासून अतिशय दूर अंतरावर असल्याने या ठिकाणी कमालीची थंडी जाणवते. या गोष्टी तर आपल्याला माहितीच आहेत.

पण, नेपच्यून ग्रहाच्या शोधाचा मार्ग नेपच्यूनवर दावा करणार्‍या फ्रांस आणि ब्रिटनमधील दोन वैज्ञानिक शास्त्रज्ञांमधील शत्रुत्व निर्माण करणारा असा होता, पण शत्रू राष्ट्रातील दोन शास्त्रज्ञांच्या घनिष्ट मैत्रीने जगाला हा ग्रह मिळाला आहे, हे फार कमी लोकांना माहिती असेल.

आज त्याबद्दल अधिक जाणून घेऊया..

जर्मनीच्या प्रसिद्ध बर्लिन प्रयोगशाळेतील दुर्बिणीने २४ सप्टेंबर १८४६ रोजी एका ग्रहासाठी रात्रीचे आकाश स्कॅन करून बघितले असता त्यावेळी दोन्ही देश दावा करण्यास सिद्ध होते आणि कोणास सापडले या दाव्यावरून हा ग्रह दोन देशांमधील संघर्ष निर्माण करणारा होता.

तसेच, मानवी इतिहासात हा पहिला ग्रह असेल जो अस्तित्त्वात येताना गणितीय सिद्धांतानुसार आणि त्यानंतर निरीक्षणाने सापडला आहे.

एकोणिसावे शतक खगोलशास्त्रीय शोधांचे शतक आहे असे म्हणता येईल, कारण या काळात अनेक खगोलीय घटना झाल्या. गंमत अशी आहे की, १७८१ मध्ये विल्यम हर्शल आणि त्याची बहीण कॅरोलिन हर्शल यांनी घरगुती दुर्बिणीचा वापर केला आणि त्यांना युरेनस सापडला. सन १८४७ पर्यंत युरेनसने सूर्याभोवती एक पूर्ण प्रदक्षिणा केली होती आणि त्याचा डेटा विश्लेषणासाठी उपलब्ध होता. पुढे न्यूटनच्या गुरुत्वाकर्षणाच्या नियमानुसार काही डेटा सूर्याभोवती असलेल्या युरेनसच्या मार्गामध्ये काही फरक दर्शविणारा होता. युरेनसच्या पलीकडे असलेल्या मोठ्या प्रमाणावरील डेटाने युरेनसच्या कक्षाच्या मार्गावर परिणाम केला आणि त्यानंतर विसंगतीचे कारण युरेनसवरील नेपच्यूनची गुरुत्वाकर्षण शक्ती असल्याचे आढळले होते.

बृहस्पति, शनि, युरेनससारख्या ग्रहांसह नेपच्यून हा एक ग्रह आहे. हा आपल्या सौरमालिकेतील सातव्या क्रमांकाचा ग्रह आहे. गॅलीलियोने १६१२ साली प्रथम नेपच्यूनचे निरीक्षण केले. या नेपच्यून ग्रहाने युरेनसच्या कक्षीय डेटासह आपल्या पूर्ण निष्कर्षासहित एका इंग्रजी वाहिनीच्या दोन्ही बाजूला दोन गणितज्ज्ञ नेपच्यून शोधण्याच्या शर्यतीत होते.

जॉन कॉच अ‍ॅडम्स हे ब्रिटनचे गणितज्ञ आणि खगोलशास्त्रज्ञ होते. अ‍ॅडम्स संपूर्ण डेटासह बसले आणि शरीराचे वस्तुमान आणि स्थान शोधण्यासाठी त्यांनी उलट गणना केली, ज्याचा परिणाम युरेनसच्या कक्षावर झाला.

जॉन अ‍ॅडम्सने रॉयल वेधशाळेतील जॉर्ज एअरला त्यांचे निरीक्षण पाठवले. पुढे त्यांनी त्यांना केंब्रिज वेधशाळेतील जेम्स चेलिसकडे पाठविले. त्याने या दोघांनाही त्यांच्या प्रगत दुर्बिणीने नवीन ग्रह शोधावा अशी विनंती केली, या ग्रहाची माहिती म्हणावं तशी सोपी नव्हती पण अथक परिश्रमाने त्यांनी या ग्रहाचा डेटा गोळा केला आणि निष्कर्षाप्रत आले.

‘उरबाईन ले व्हेरियर’ हे फ्रेंच गणितज्ज्ञ होते, ज्यांनी पॅरिसमधील विज्ञान अकादमीला नोव्हेंबर १८४५ रोजी युरेनसच्या कक्षावर आधारित आपले पहिले विश्लेषण सादर केले होते. जॉर्ज एरी, ज्यांना व्हेरियर गणना मिळाली, त्यांना जॉन अ‍ॅडम्सचे विश्लेषण देखील बरोबर आहे याची खात्री होती. जॉर्ज एरी, जॉन अ‍ॅडम्स आणि जॉन हर्शल (विल्यम हर्शल यांचा मुलगा) हे नंतर ग्रह शोधण्यासाठी निघाले. दुर्दैवाने, जुनाट ताऱ्यांच्या नकाशामुळे, त्यांनी आकाशाच्या चुकीच्या बाजूकडे पाहिले आणि पुढे याच्या हक्कावरून फ्रान्स आणि ब्रिटन यांच्यात संघर्ष झाले.

व्हेरियरने गुरुत्वाकर्षणाच्या न्यूटन कायद्यानुसार प्रथम सूर्याभोवती युरेनसच्या परिभ्रमण मंडळाचे एक रेखाचित्र काढले. व्हेरियरने नेपच्यूनने युरेनसवर गुरुत्वाकर्षण शक्ती असल्याचे सिद्ध केले. त्यानंतर व्हेरियरने नेपच्यूनच्या युरेनसवरील गुरुत्वाकर्षणाच्या प्रभावावर आधारित कक्षा आखली.

नेपच्यूनच्या शोधाची मालकी पुढे यामुळे वादात सापडली. पण पुढे जॉर्ज एरी ​​आणि जॉन हर्शेल यांनी असा युक्तिवाद केला की जॉन अ‍ॅडम्सची गणना त्यांच्याकडे पॅरिसमध्ये व्हॅरिअरने सादर करण्यापूर्वी केली होती. पुढे बर्‍याच चर्चेनंतर नेपच्यूनच्या शोधाचे श्रेय व्हेरियरला मिळाले.

नुकसान भरपाई म्हणून केंब्रिज वेधशाळेत जॉन अ‍ॅडमला एक महत्त्वाचे पद देण्यात आले होते. त्यांच्या कर्तृत्वाबद्दल १८४६ मध्ये व्हेरियरला प्रतिष्ठित कोपेली पुरस्कारसुद्धा मिळाला आणि १८४९ मध्ये जॉन अ‍ॅडम्स यांनासुद्धा कोपेली पुरस्कार मिळाला. त्यानंतर जॉन अ‍ॅडम्सने नेपच्यूनच्या शोधासाठी व्हॅरियरला श्रेय दिले.

नेपच्यून हा पहिला ग्रह होता, ज्याचा अंदाज गणिताच्या आधारे झाला आहे. खरंतर नवीन ग्रह शोधण्याची शर्यत ब्रिटन आणि फ्रान्सच्या शास्त्रज्ञांमध्ये संघर्ष निर्माण करणारी होती. पण शेवटी प्रतिस्पर्ध्यांमध्ये मैत्री फुलल्यामुळे विज्ञान जिंकला आणि पुढे दोन शास्त्रज्ञांच्या मैत्रीने नेपच्यून ग्रह अस्तित्वात आला.

आमचे इतर लेख वाचण्यासाठी आणि व्हिडीओ पाहण्यासाठी क्लिक करा : फेसबुक, युट्युब | Copyright © ThePostman.co.in | All Rights Reserved.